Samoa
Millet lanumeamata, e lauiloa foi o Pearl Millets (Pennisetumglaucum) poʻo Bajra i le gagana Hindi, o se faʻatoʻaga faʻatoʻaga anamua ma le lona ono o saito sili ona taua i le lalolagi. O se millet tele lea e fa'aaogaina lautele mo lona soifua maloloina ma le soifua maloloina i le lalolagi atoa. Ua totoina talu mai aso anamua i Aferika ma le subcontinent Initia.
Bajra/green millets e fa'ate'ia manuia fa'alesoifua maloloina. E masani ona tupu i Initia i Gujarat, Maharashtra, Rajasthan, Haryana, ma Uttar Pradesh. Penina millet i le Igilisi, Bajra i Hindi, Sajjalu i Telugu, Sajje i Kannada, Kambu i Tamil, ma Bajri i Gujarati ma Marathi o igoa uma ia mo le millet lanu meamata.
O le millet lanumeamata e oloina i falaoamata ma faʻaaogaina e gaosia ai falaoa, kuki, muffins, chapatis, ma masi. E foliga tutusa ma le araisa enaena, e mafai ona kuka faʻapena, ma e faʻaaogaina foi i le faiga o falaoa mafolafola. O lenei laau ua leva ona galo ua maua talu ai nei le lauiloa ona o le tele o aoga faʻalesoifua maloloina ma auala faigofie faʻatoʻaga.
O fatu saito lanumeamata mamago e oloina i se falaoamata e amata mai i le lanu enaena enaena i le efuefu ma e iai sona manogi nuti. O le falaoamata millet lanumeamata e masani ona faʻaaogaina i le taumalulu aua e iloa e faʻamafanafana ai le tino.
O lo'o fa'amauina le aoga o le saito lanu meamata ma pe fa'apefea ona avea ma mea'ai sili.
E le mafaitaulia le aoga o le millet. O le taumafaina e le aunoa o le millet e mafai ona avea ma se manuia i lou tino. O nisi fa'amanuiaga e fa'apea:
O millet lanumeamata o lo'o iai ga'o ga'o e fa'agasolo malie ma fa'amautu le maualuga ole kulukose mo se taimi umi. O le i'uga, o mea'ai lelei mo le ma'i suka.
O le fa'afuase'i o le maualuga o le kulukose o le toto ose mafua'aga lea e popole ai, ma o masaniga taumafa e iai sona sao taua i le puleaina o le kulukose toto. Faatasi ai ma lona tuufaatasiga ofoofogia o ga'o lelei ma le tele o alava mea'ai, o le saito lanumeamata ose meaai lelei mo le ma'i suka.
Afai e te le'i maua i le ma'i suka pe afai e tupu lenei ma'i fa'ama'i i lou aiga, fa'aofi le sai lanu meamata i au mea'ai. Aua e mafai ona manatu i mea'ai e fesoasoani i le puleaina o le ma'i suka.
'A'ai ia le itiiti ifo ma le faatolu i le vaiaso e maua ai e lou tino le manuia o le masoa e fa'amalie malie e mafai ona fa'atonutonu ai le kulukose ma fa'aitiitia ai lou a'afia i lenei fa'afitauli o le olaga.
O fatu nei e lelei mo tagata mama'i fatu aua e maualuga i alava mea'ai ma e iai mea e fa'aitiitia ai le cholesterol. O le fatu o se totoga tāua, ma o se meaʻai maloloina e mafai ai ona galue i le mea sili.
E maualuga i le magnesium ma le potassium, lea e fesoasoani e faʻalauteleina ai aʻa toto, e mafai ai ona lelei le tafe toto. I le avea ai o se puna mauoa o omega - 3 fatty acids ma laau lignans, taumafa masani o le saito lanu meamata fesoasoani i le faʻaitiitia o le leaga poʻo le LDL cholesterol ma puipuia le poloka o alatoto.

E mafai ona fa'amanuiaina e tagata fa'ato'aga o le kulūlū mai se mea'ai mea'ai lanu meamata aua e leai se kulūlū ma faigofie ona talia e tagata uma. O lenei millet e talafeagai foi mo tagata maʻi celiac. O le ma'i celiac e tupu a'e i totonu o ga'au laiti o tagata e le fa'apalepale, fa'alavelave i le malosi o le tino e mitiia ai mea'ai mai mea'ai.
E leai se kulūlū ma fa'atumauina pea ona uiga alkaline pe a uma ona kuka, ma fa'amalieina mo tagata e ma'i ile saito, karite, po'o le rai.
O millets lanumeamata o se tasi lea o nai mea'ai e fa'aitiitia ai le ga'o o le manava, fa'atapula'aina le fa'atupuina o le papala ma le fa'anoanoa e mafua mai i le fa'aoso soo. O le ga'o maloloina e fa'aalia ai le soifua maloloina atoa, ma o le millet lanu meamata e fesoasoani i le ga'ina ma puipuia ai le manava.
O lea la, e lelei mo tagata maua i le maʻi celiac. Afai e ma'i manava, 'ai e le aunoa le saito lanu meamata aua o lona alava e le mafai ona fa'afefeteina e fa'aitiitia ai le vai i totonu o le fe'au ma fa'atonutonu le ga'i o le manava.
O aoga o le millet lanumeamata e aofia ai le faʻaleleia o le soifua maloloina lelei. I upu a tagata lautele, 'ai le saito lanu meamata o le a taofia ai le manava ma'i. E mafua lenei mea ona o le i ai o le fiber e le mafai ona faʻaaogaina i le millet lanu meamata. Ole maualuga ole alava e fesoasoani ile fa'atupu tele ma maua ai le fa'amama.
E le mafai e tagata fai mea'ai ona maua le polotini mana'omia mai aano o manufasi ma i'a. O le mea lea e sau ai le saito lanu meamata iinei. O ona aoga fa'alesoifua maloloina e aofia ai lona gafatia e tu'uina atu ai mea'ai fuala'au ma porotini latou te mana'omia, ma o se mea'ai lanu meamata e mafai ona a fua ole polotini maualuga vave mo oe.
O le millet lanumeamata e maualuga i le potassium, e taua mo tagata e maualuga le toto. O loʻo i ai le maualuga o le magnesium ma le potassium, ma avea ai ma meaʻai lelei mo tagata e maua i le toto maualuga. O le taumafaina atili o mea'ai e maua i le potassium o le a fesoasoani e aveese le sodium mai lou tino, ma fa'aitiitia ai le toto.
I le 100g, e aofia ai le tusa ma le 34% ma le 8% o le faʻaaogaina o aso taʻitasi (RDI) o le magnesium ma le potassium, i le faasologa. O suʻesuʻega ua faʻaalia ai le magnesium e faʻaititia ai le toto maualuga i tagata e maua i le toto maualuga. O le potassium, i le isi itu, e faʻaitiitia ai le aafiaga o le sodium i totonu o le tino, ma mafua ai ona faʻaititia le toto.
Afai ua silia ma le 30 ou tausaga ma e tiga sooga, fa'aopoopo i ai lau mea'ai lanu meamata. O le maualuga o le phosphorus o loʻo i totonu o le millet lanu meamata e fesoasoani i le faʻamalosia o ou ponaivi. A tu'ufa'atasia ma le calcium, o lenei saito e mauoa i le phosphorous e fa'amalosia ai ponaivi, fa'aitiitia le tiga fa'atasi, ma fa'aitiitia ai le lamatiaga o fa'ama'i fa'aumiumi e pei o le osteoporosis.
O millets lanumeamata o loʻo i ai le tele o gaʻo lelei, o le meaʻai manaʻomia mo tagata e maualuga le cholesterol. O lo'o iai fo'i le tele o mea'ai alava, lea e a'afia tele ai le maualuga o le cholesterol ma le toto suka.
O le millet lanumeamata e faigofie ona faʻafefe ma faʻafeiloaʻi lelei e tamaiti laiti, ma avea ai ma mea e faʻamalosia mo sauniuniga o meaʻai a pepe i le taimi o le susu ma mulimuli ane.
O le millet lanumeamata ose meaai sili ona lelei e te'a ai ma le susu mo pepe laiti e ono masina. Ae ui i lea, e tatau ona tuʻufaʻatasia ma fualaau faisua, legumes, ma fualaau 'aina e maua ai se taumafa paleni mo lau pepe.
E manuia ai foi tina failele ona o loo iai vitamini ma minerale. O le Millet o se galactagogue malosi foi, e pei ona faʻaalia e faʻateleina ai le susu i tina failele.
Fa'aitiitia le fa'aleagaina o fa'ama'i tu'ufua i totonu o le tino ma fesoasoani e puipuia ai le matua, fa'ama'i Alzheimer, fa'ama'i Parkinson, ma'i fatu fatu, ma le fa'amaloloina o manu'a.
O le mamafa tele e mafua ai le tele o faafitauli tau le soifua maloloina, o lea afai e te manaʻo e paʻu le mamafa, o le saito lanu meamata e tatau ona i luga o lau lisi meaʻai mo se auala vave e paʻu ai le mamafa masani. Millet lanumeamata e maualuga i le polotini, fesoasoani i le fausiaina o maso, faʻamalosia, ma le toe faʻaleleia o aano. Ose mea'ai e sili ona lelei mo tagata fai mea'ai e manana'o e fa'aitiitia a latou mea'ai ga'o.
O le millet lanumeamata e maualuga i omega-3 fatty acids faapea foi antioxidants. O lona vaega antioxidant e aofia ai le phenolic compounds, aemaise flavonoids. E siitia ai le pH o le manava, faʻaitiitia ai le lamatiaga o le kanesa colon.
Antioxidants o vaega taua ia o le puipuiga o le tino mai mea leaga. E tusa ai ma suʻesuʻega na faia e le NIN (National Institute of Nutrition) ma le ICMR (Fono a Initia mo suʻesuʻega faafomaʻi), o le phenol o loʻo i totonu o fatu millet lanu meamata e 608.1mg/100g, ma le falaoamata o le penina millet e 761mg/100g. Ole saito atoa e tele atu phenol e fa'atumauina ile pito i fafo ole fatu ma le testa.
O le u'amea ma le folic acid o lo'o i totonu o le saito lanu meamata, o se mea'ai lelei mo tina ma'itaga ma tina failele.
O le millet lanumeamata e maua i ituaiga eseese mo le taumafa i aso taitasi. E mafai fo'i ona fa'aoga e fai ai le falaoamata mo falaoa mafolafola po'o dosas, saito mo porridge, fuala'au gaosia e pei o le poha po'o le upma mo le taeao, ma mea'ai e saunia e 'ai e pei ole millet po'o kuki multigrain. E le gata i lea, o le tele o faʻamanuiaga faʻalesoifua maloloina o le millet lanumeamata e avea ma meaʻai sili mo tagata uma e taumafaina e le aunoa.
Ina ia faia se ipu lelei atoatoa o meaʻai paleni fautuaina, tuʻufaʻatasia lau fua o le millet e sili ona e fiafia i ai ma meaʻai e maua ai le polotini o loʻo i ai lentils, sisi, fasi soya, ma nisi o fualaau 'aina fou, faʻapea foʻi ma se meaʻai suamalie poʻo salsa.
E ui o le bajra, poʻo le millet lanu meamata, o se tasi o meaʻai sili ona lauiloa a lo tatou atunuu, e iai ona faʻaletonu. E tatau ona e manatua a'o le'i fa'aofiina lenei saito i au mea'ai i aso uma.
E le fautuaina le millet lanumeamata mo tagata e maua i le thyroid gland ona e mafai ona faʻaleagaina ai le faʻaogaina o lenei fuga peipepepe ma oʻo atu ai i faʻafitauli eseese. E le gata i lea, afai e le lelei le kukaina, o oxalates i le saito lanu meamata e mafai ona mafua ai maʻa fatugaʻo, ma o le phytic acid e mafai ona faʻalavelave i le faʻaogaina o meaʻai.