Uglerod, wodorod we kislorod kömürdäki esasy organiki maddalar bolup, 95% -den gowrakdyr; Kömürleşme näçe çuň bolsa, uglerodyň mukdary we wodorodyň we kislorodyň mukdary şonça pesdir. Uglerod we wodorod kömür ýakylanda ýylylyk döredýän elementler, kislorod bolsa ýanmagy goldaýan elementdir. Kömür ýakylanda azot ýylylyk öndürmeýär, ýöne ýokary temperaturada azot oksidlerine we ammiak görnüşine öwrülýär we erkin ýagdaýda çökýär. Kükürt, fosfor, ftor, hlor we arsen kömürdäki zyýanly komponentler bolup, olaryň arasynda kükürt iň möhümdir. Kömür ýakylanda kükürdiň köp bölegi kükürt dioksidine (SO2) okislenýär, ol flýu gazy bilen çykýar, atmosferany hapalaýar, haýwanlaryň we ösümlikleriň ösmegine we adam saglygyna howp salýar we demir enjamlaryny zaýalaýar; Metallurgiki koksda ýokary kükürtli kömür ulanylanda, koksyň we poladyň hiline-de täsir edýär. Şonuň üçin "kükürdiň" düzümi kömüriň hiline baha bermek üçin möhüm görkezijilerden biridir.

Belli bir temperaturada we şertlerde kömürde organiki maddalaryň dargamagy netijesinde öndürilýän ýangyjy gaz, dürli uglewodorodlardan, wodoroddan, uglerod oksidinden we beýleki birleşmelerden ybarat garyşyk gaz bolan "üýtgäp durýan" diýilýär. Üýtgäp durýan kömüriň gaýtadan işleniş we ulanylyş usullaryny we tehnologiki şertlerini kesgitlemekde möhüm salgylanma roluny oýnaýan kömüriň hiliniň esasy görkezijisidir. Pes kömür derejesi bolan kömüriň has üýtgäp durýan maddasy bar. Usangyç şertleri laýyk däl bolsa, ýokary üýtgäp durýan kömür ýakylanda köplenç "gara tüsse" diýlip atlandyrylýan ýakylmadyk uglerod bölejiklerini öndürer; Kömürturşy gazy, polisiklik aromatiki uglewodorodlar we aldegidler ýaly has köp hapalaýjy önüm öndüriň we ýylylyk netijeliligi peselýär. Şonuň üçin kömüriň üýtgäp durýan maddasyna görä degişli ýanmak şertleri we enjamlary saýlanmalydyr.

Kömürde organiki däl maddalar az, esasan suw we minerallar bar we olaryň bolmagy kömüriň hilini we ulanylyş bahasyny peseldýär. Minerallar sulfid, sulfat we karbonat ýaly kömürdäki esasy hapalar bolup, köpüsi zyýanly komponentlerdir.

"Çyglylyk" kömüri gaýtadan işlemekde we ulanmakda uly täsir edýär. Suw ýakylanda bugda üýtgese, ýylylygy siňdirýär we şeýlelik bilen kömüriň kaloriki bahasyny peseldýär. Kömürdäki çyglylygy daşarky çyglylyga we içki çyglylyga bölmek bolar we içerki çyglylyk köplenç kömüriň hiline baha bermek üçin indeks hökmünde ulanylýar. Kömürleşme derejesi näçe pes bolsa, kömüriň içki üstki meýdany we çyglylygy şonça ýokarydyr.

"Kül" kömür doly ýakylandan soň galan gaty galyndy we kömüriň hiliniň möhüm görkezijisidir. Kül esasan kömürdäki ýanmaýan minerallardan gelýär. Mineral ýakylanda ýylylygy siňdirmeli we köp mukdarda şlak ýylylygy alar, şonuň üçin kül näçe ýokary bolsa, kömür ýanmagyň ýylylyk netijeliligi şonça pes bolar; Kül näçe köp bolsa, kömür ýakylanda şonça köp öndürilýär we uçýan kül şonça-da köp çykýar. Adatça ýokary hilli kömüriň we arassa kömüriň kül mukdary birneme pesdir [1].

Kömür ähli yklymlarda we umman adalarynda paýlanýar, ýöne dünýäde kömüriň paýlanyşy gaty deň däl we dürli ýurtlarda kömüriň ätiýaçlyklary hem gaty tapawutlanýar. Hytaý, ABŞ, Russiýa we Germaniýa kömür ätiýaçlyklaryna baý, şeýle hem dünýäde kömür öndürýän esasy ýurtlardyr we olaryň arasynda Hytaý dünýäde iň köp kömür öndürýän ýurtdyr. Hytaýyň kömür baýlyklary ABŞ-dan, Russiýadan we Awstraliýadan soň ikinji ýerde durýar [9].

Kömüriň möhüm orny nebit bilen çalşylsa-da, uzak wagtlap nebitiň kem-kemden azalmagy sebäpli gutulgysyz pese gaçar. Kömüriň ägirt uly ätiýaçlyklary we ylym we tehnologiýanyň çalt ösmegi sebäpli kömüri gazlaşdyrmak ýaly täze tehnologiýalar kämillik ýaşyna ýetdi we giňden ulanyldy.

Kömüriň emele gelmeginiň dürli özboluşly materiallaryna we şertlerine görä tebigatda kömür humus kömri, galyndy humus kömür we sapropel kömri ýaly üç kategoriýa bölünip bilner.

Hytaý dünýäde kömür ulanan ilkinji ýurtdyr. Kömür senetleri Liaoning welaýatynyň Sinle gadymy medeni ýadygärliginde, Henan welaýatynyň gongy şäherinde kömür tortlary hem tapyldy.

Şan Haý Jingde kömür daş nie, Wei we Jin neberelerinde kömür grafit ýa-da uglerod diýilýär. Kömür ady ilkinji gezek Ming neberesinde Li Şizhen tarapyndan “Materia Medica” goşundysynda ulanyldy.

Gresiýa we gadymy Rim ozal kömür ulanýan ýurtlardy. Gresiýaly alym Teofrastos kömüriň tebigatyny we gelip çykyşyny ýazýan takmynan 300-nji ýylda Daşyň taryhyny ýazypdyr. Gadymy Rim takmynan 2000 ýyl ozal ýyladyş üçin kömür ulanyp başlapdyr.

Kömür, millionlarça ýyllap ösümlikleriň şahalary we kökleri bilen toprakda toplanan gaty gümürtik gatlakdyr. Eartheriň gabygynyň üýtgemegi sebäpli, ýer astynda yzygiderli gömülýär we uzak wagtlap howadan izolirlenýär we ýokary temperaturada we ýokary basyşda birnäçe çylşyrymly fiziki we himiki üýtgemelerden soň, gara ýanýan çökündi gaýany emele getirýär. kömüriň emele gelişidir.

Kömür känindäki kömür tikişiniň galyňlygy gabygyň peselmegi bilen baglanyşykly we ösümligiň toplanmagy bu sebitde galýar. 'Er gabygy çalt gaçýar we ösümlik galyndylary galyň bolýar, şonuň üçin bu kömür känindäki kömür tikişi galyň. Munuň tersine, ýer gaby haýal azalýar we ösümlik galyndylary inçejik bolýar, şonuň üçin bu kömür känindäki kömür tikişi inçe bolýar. Uster gabygynyň tektoniki hereketi sebäpli asyl gorizontal kömür tikişleri bukulýar we döwülýär. Käbir kömür tikişleri has çuňňur ýer astynda gömülýär, beýlekileri ýer ýüzüne çykarylýar ýa-da adamlar tarapyndan tapylmagy aňsat bolan ýere gaçýar. Şeýle hem sebitde birneme inçe we kiçi kömür tikişleri bar, şonuň üçin magdan gymmaty ýok we kömüriň emele gelmegi barada täzelenen maglumat ýok.

Kömür şeýle görnüşde emele gelýärmi? Käbir ekspozisiýalary has öwrenip, ara alyp maslahatlaşmalymy. Uly kömür käninde galyň kömür tikişi we ajaýyp kömür hili bar, ýöne meýdany umuman uly däl. Millionlarça ýyllap ösümlikleriň ýapraklarynyň we kökleriniň tebigy toplanmagy bolsa, meýdany gaty uly bolmaly. Gadymy döwürde tokaýlaryň we otluk ýerleriň hemme ýerinde bolansoň, ýeriň aşagynda kömür saklaýan yzlar bolmaly; Kömür tikişi hökman gaty galyň däl, sebäbi ösümlikleriň ýapraklary we kökleri ösümlikler tarapyndan soruljak humusa öwrülýär. Gaýtalanýan bolsa, ahyrsoňy ýeriň aşagyna gömülende beýle jemlenmez we toprak gatlagy bilen kömür tikişiniň arasyndaky araçäk beýle açyk bolmaz.

Şeýle-de bolsa, jedelsiz hakykat bolan ösümlik galyndylarynyň yzygiderli ewolýusiýasy netijesinde kömüriň emele gelýändigini inkär edip bolmaz. Kömür blokuny üns bilen synlasaňyz, ýapraklaryň we ösümlikleriň kökleriniň yzlaryny görüp bilersiňiz; Kömüri kesip, mikroskopda synlasaňyz, gaty açyk ösümlik dokumalaryny we gurluşlaryny tapyp bilersiňiz, käwagt kömür tikenlerinde magistral ýaly zatlar saklanýar we käbir kömür tikinleri henizem doly mör-möjek galyndylary bilen örtülendir.

Surfaceeriň adaty temperaturasy we basyşy astynda durgun suwda ýygnanan ösümlik torf ýa-da sapropelik torf ýa-da sapropelik görnüşine öwrülýär; Gömülenden soň, torf ýa-da sapropel palçyk basseýniň ýerzemininiň peselmegi sebäpli çuň ýeriň aşagyna çümýär we diageneziň üsti bilen lignite öwrülýär; Temperatura we basyş kem-kemden ýokarlananda, bitumly kömür metamorfizm arkaly antrasite öwrülýär. Torflaşma, has ýokary ösümlikleriň galyndylarynyň batgalarda ýygnanmagy we biohimiki üýtgemeler arkaly torf görnüşine öwrülmegi aňladýar. Sapropargizasiýa aşaky organizmleriň galyndylarynyň batgalyklaryň biohimiki üýtgemeleri arkaly sapropel palçygyna öwrülmegini aňladýar. Sapropargit suw we asfalten baý palçykly maddadyr. Buzluk prosesi kömür emele getirýän zawodyň galyndylaryny ýygnamaga we gorap saklamaga goşant goşup biler [2].

Kömür emele geliş döwri

Tutuş geologiki döwürde dünýäde üç sany kömür emele getirýän döwür bar:

Paleozoý uglerod we Permiýada kömür emele getirýän ösümlikler esasan spora ösümlikleridi. Kömüriň esasy görnüşleri bitumly kömür we antrasitdir.

Mezozoyyň assura we bogazda kömür emele getirýän ösümlikler esasan gimnospermlerdi. Kömüriň esasy görnüşleri lignit we bitumly kömür.

Cenozoy üçünji derejesinde kömür emele getirýän ösümlikler esasan angiospermlerdi. Esasy kömür lignit, ondan soň torf we käbir ýaş bitumly kömür.

Kömür, esasan, dört kategoriýa bölünýän dünýäde iň giňden ýaýran galyndy energiýa çeşmesidir: bitumly kömür we antrasit, kiçi bitumly kömür we lignit. Dünýäde dikeldilýän kömür ätiýaçlyklarynyň 60% -i ABŞ-da (25%), Sowet respublikalarynda (23%) we Hytaýda (12%) jemlenendir. Mundan başga-da, Awstraliýa, Hindistan, Germaniýa we Günorta Afrika dünýädäki kömür önümçiliginiň 29% -ini emele getirýär we subut edilen kömür ätiýaçlyklary nebit gorlarynyň 63 essesinden köpdür. Dünýäde baý kömür ätiýaçlyklary bolan ýurtlar hem kömürdir.